Hà Nội không giấu lịch sử trong bảo tàng. Lịch sử ở đây nằm ngay trên vỉa hè, trong tiếng rao đầu ngõ, trong làn khói bếp than và những mái ngói thấp sẫm màu thời gian. Muốn hiểu thành phố này, nơi đáng đến trước nhất là Phố Cổ, khu phố nhỏ nằm sát hồ Hoàn Kiếm, nơi nhịp buôn bán chưa bao giờ ngừng chảy suốt nhiều thế kỷ.

Một cái tên nói hộ cả lịch sử

Gọi là “36 phố phường” nghe như một con số chính xác, nhưng thực ra nó là cách nói ước lệ của người xưa. Từ thời Thăng Long, thợ thủ công và thương nhân từ nhiều làng quê kéo về kinh thành lập nghiệp. Người cùng nghề tụ lại thành phường, cùng làm một nghề, cùng bán một thứ hàng. Con phố vì thế mang luôn tên của món hàng.

Vì vậy, chỉ cần đọc tên phố là đã đọc được một trang lịch sử:

• Hàng Bạc là nơi các thợ kim hoàn chạm khắc.
• Hàng Mã rực rỡ giấy màu và đồ chơi, nhộn nhịp nhất vào dịp Trung thu và Tết.
• Hàng Thiếc vẫn còn tiếng búa gõ ở vài cửa tiệm.
• Lãn Ông thoảng mùi dược liệu, vì đây là phố thuốc bắc.
• Hàng Đào, Hàng Gai gắn với vải vóc, tơ lụa, nay là những dãy cửa hàng thời trang và quà lưu niệm.

Nhiều phố ngày nay đã bán thứ khác, nhưng tên gọi vẫn ở đó như một dấu mốc. Bạn có thể vừa đi vừa thử đoán: con phố này xưa bán gì, và hôm nay còn dấu vết nào của nghề cũ?

Những ngôi nhà ống và lớp lớp thời gian

Đặc trưng nhất của Phố Cổ là nhà ống: mặt tiền hẹp, chiều sâu dài, ngăn thành nhiều lớp nhà, sân trong và giếng trời. Theo lời kể phổ biến, thuế xưa tính theo bề ngang mặt phố nên người ta chọn mặt tiền hẹp, nhưng đây là điều bạn nên nói là “theo giai thoại” khi viết cho độc giả.

Nhìn dọc một con phố, bạn sẽ thấy nhiều thời kỳ nằm chen nhau: mái ngói rêu phong, ban công sắt uốn, cửa chớp xanh kiểu Pháp, bên cạnh những ngôi nhà mới xây. Không có sự đồng đều, nhưng chính sự chen chúc ấy làm nên vẻ đẹp rất riêng của khu phố.

Hà Nội được kể bằng món ăn

Nếu kiến trúc cho bạn thấy Hà Nội trông thế nào, thì ẩm thực cho bạn biết Hà Nội có vị gì. Ở Phố Cổ, bạn có thể đi hết một ngày chỉ bằng những bữa ăn nhỏ.

Buổi sáng bắt đầu bằng phở bò: nước dùng trong, thơm mùi hành nướng và gừng. Nếu muốn nhẹ hơn, có xôi, bánh cuốn nóng hay chiếc bánh mì. Đến trưa, bún chả với thịt nướng than hoa là món rất đặc trưng của người Hà Nội; ai thích vị thanh hơn có thể chọn bún thang hoặc bún riêu cua.

Buổi chiều là lúc dành cho đồ ngọt và cà phê. Một ly cà phê trứng béo mịn, hoặc vài thứ ô mai, kẹo, chè ở các phố Hàng Đường, Hàng Chiếu, vừa nhâm nhi vừa dạo bước. Tối đến, bạn có thể thử chả cá với thì là, hành và mắm tôm, hoặc ghé khu Tạ Hiện, Lương Ngọc Quyến để uống bia hơi và cảm nhận nhịp phố về đêm.

Một mẹo nhỏ: hãy ăn từng phần nhỏ ở mỗi quán thay vì ăn no ở một chỗ. Phố Cổ có quá nhiều thứ đáng thử, và “ăn dạo” mới là cách đúng nhất.

Một ngày dạo Phố Cổ nên đi thế nào?

Để mọi thứ không dồn vào một lúc, bạn có thể chia ngày theo nhịp của khu phố.

• Buổi sáng (7:00 đến 11:00). Phố còn thưa người và nắng xiên qua mái ngói rất đẹp. Hãy bắt đầu bằng bát phở, rồi đi dọc Hàng Bạc, Hàng Gai, Hàng Đào, ghé đền Bạch Mã hoặc một ngôi nhà cổ.
• Trưa và chiều (11:00 đến 17:00). Đây là lúc phố đông nhất, nên hãy ăn trưa rồi nghỉ ở một quán cà phê có ban công nhìn xuống phố. Sau đó bạn có thể ghé chợ Đồng Xuân, khu chợ đầu mối lâu đời của Hà Nội, hoặc xem thợ làm nghề ở Hàng Thiếc, Hàng Bạc. Nếu còn sức, đi bộ ra hồ Hoàn Kiếm và đền Ngọc Sơn.
• Buổi tối (từ khoảng 18:00). Thử chả cá, rồi dạo quanh Tạ Hiện hoặc chợ đêm. Chợ đêm thường họp vào các tối cuối tuần, bán đồ lưu niệm, quần áo và đồ ăn vặt. Cũng vào cuối tuần, khu quanh hồ Hoàn Kiếm và một số tuyến phố liền kề trở thành phố đi bộ, không tiếng còi xe, nhiều tiết mục đường phố, rất hợp để đi cùng gia đình.

Khu phố nhỏ, vỉa hè hẹp và rất nhiều xe máy, nên đi bộ và đi chậm là cách tốt nhất. Bạn nên mang giày thoải mái, quan sát kỹ khi băng qua đường và giữ cẩn thận tư trang ở chỗ đông người. Khi mua đồ lưu niệm, hãy mặc cả nhã nhặn; khi gọi món ở quán chưa có bảng giá, nên hỏi giá trước. Vào đền, chùa, đình, hãy ăn mặc kín đáo.

Thời điểm dễ chịu nhất là mùa thu, từ khoảng tháng 9 đến tháng 11, khi trời mát và nắng dịu. Dịp giáp Tết cũng đáng đi, khi phố rộn ràng sắc đào, quất. Còn quanh Trung thu, phố Hàng Mã lên đèn rực rỡ, là một Phố Cổ rất khác.

Phố Cổ không phải nơi để “check-in cho xong”. Đó là nơi để bạn chậm lại: nghe một tiếng rao, ngửi một mùi hương, dừng chân ở một quán nhỏ rồi nhận ra Hà Nội đẹp nhất ở những điều rất đời thường. Hãy để một con ngõ dẫn đường. Bạn có thể lạc, nhưng thường là lạc vào một điều đáng nhớ.